Na današnji dan, 6. oktobra 1948. godine, počela je istorija čačanske „Slobode“, kompanije čije se ime gotovo osam decenija neraskidivo vezuje za razvoj Čačka. Od posleratne fabrike sa svega nekoliko zaposlenih, preko industrijskog giganta sa više od 7.000 radnika i proizvodima koji su stizali u domove širom Jugoslavije i sveta, do današnje velike kompanije namenske industrije – „Sloboda“ je prošla kroz periode ubrzanog razvoja, razaranja, kriza i ponovnog uspona.

Priča o „Slobodi“ počinje u prvim godinama nakon Drugog svetskog rata, u vreme ubrzane industrijalizacije tadašnje Jugoslavije. Vlada FNRJ donela je 10. jula 1948. godine rešenje o osnivanju državnog preduzeća „Sloboda“ sa sedištem u Čačku, dok je 6. oktobar 1948. usvojen kao datum početka rada kompanije.

Osnovni zadatak nove fabrike bila je proizvodnja naoružanja i vojne opreme, a njeno osnivanje predstavljalo je jedan od najznačajnijih koraka u posleratnoj industrijalizaciji Čačka.

Preduzeće je u trenutku osnivanja imalo svega 16 zaposlenih, da bi već početkom pedesetih godina broj radnika premašio hiljadu. Prva proizvodnja pokrenuta je 1949. godine, dok je serijska proizvodnja vojnog programa razvijana tokom narednih godina. Proizvodili su se čaure, granate, upaljači i drugi proizvodi namenjeni tadašnjoj Jugoslovenskoj narodnoj armiji.

Foto: RINA

Od municije do usisivača, štednjaka i frižidera

„Sloboda“, međutim, nije ostala samo vojna fabrika. Već tokom pedesetih godina počinje razvoj civilnog programa, koji će u narednim decenijama postati prepoznatljiv širom Jugoslavije.

Proizvodili su se rešoi, mlinovi za kafu, emajlirano posuđe i drugi proizvodi, a krajem pedesetih godina počinje i ozbiljniji razvoj proizvodnje aparata za domaćinstvo. U proizvodni program vremenom ulaze usisivači, električni i gasni štednjaci, frižideri, mašine za pranje veša, grejalice i brojni drugi uređaji.

Proizvodi iz Čačka nalazili su kupce ne samo na domaćem već i na inostranom tržištu. Početkom sedamdesetih godina „Sloboda“ je, između ostalog, ugovarala velike isporuke štednjaka za tržište Sovjetskog Saveza.

Uz aparate za domaćinstvo, kompanija je proizvodila klima uređaje i sisteme industrijske klimatizacije, pumpe za vodu, protivgradne rakete, kao i veliki broj proizvoda vojne namene.

Tokom osamdesetih godina fabrika je bila na vrhuncu razvoja. U sistemu „Slobode“, koji je obuhvatao i pogone van Čačka, radilo je više od 7.000 ljudi. Za hiljade čačanskih porodica fabrika je predstavljala izvor egzistencije, ali i mnogo više od toga – bila je jedan od glavnih pokretača razvoja čitavog grada.

Razvoj „Slobode“ neposredno je uticao i na širenje Čačka, izgradnju stambenih naselja, unapređenje infrastrukture, obrazovanje stručnih kadrova i formiranje snažne industrijske baze grada.

Teško razaranje 1999. godine

Jedno od najtežih poglavlja u istoriji kompanije dogodilo se tokom NATO bombardovanja Savezne Republike Jugoslavije 1999. godine.

Kompleks „Slobode“ više puta je bio meta vazdušnih napada, a brojni proizvodni pogoni, skladišta, objekti i oprema pretrpeli su velika oštećenja. Fabrika koja je decenijama predstavljala jednog od najvećih poslodavaca u Čačku našla se pred možda najvećim izazovom od svog osnivanja.

Posebno težak period usledio je za civilni deo nekadašnjeg sistema. „Sloboda aparati“, nekada prepoznatljiva po proizvodima bele tehnike, nije uspela da povrati nekadašnju poziciju. Nakon neuspele privatizacije i dugog perioda problema, proizvodnja je ugašena, dok je veliki broj zaposlenih kasnije prešao u namenski deo kompanije.

Vojni deo „Slobode“, međutim, uspeo je da se postepeno oporavi. Uz pomoć države, nova ulaganja i modernizaciju proizvodnje, kompanija je ponovo izgradila značajne proizvodne kapacitete.

Foto: Reflektor

Novi investicioni ciklus

Tokom narednih godina „Sloboda“ je ušla u snažan investicioni ciklus, koji je podrazumevao izgradnju novih hala, nabavku savremenih mašina i modernizaciju postojećih proizvodnih linija.

Ulaganja su merena desetinama miliona evra, a povećanje proizvodnih kapaciteta pratilo je i novo zapošljavanje.

Današnji proizvodni program gotovo je u potpunosti okrenut namenskoj industriji. Kompanija proizvodi širok spektar municije srednjih i velikih kalibara, uključujući artiljerijsku, tenkovsku, protivavionsku i avionsku municiju, kao i druge proizvode namenjene vojnim sistemima.

Više od 15 milijardi dinara prihoda

Da je „Sloboda“ i danas jedan od najvećih privrednih sistema u Čačku pokazuju i finansijski rezultati kompanije.

Prema dostupnim podacima, kompanija je 2025. godinu završila sa ukupnim prihodima od oko 15,4 milijarde dinara i neto dobiti većom od 680 miliona dinara.

Kompanija danas zapošljava oko 1.800 radnika, dok je većinski vlasnik Republika Srbija.

Fabrika koja je rasla zajedno sa Čačkom

Malo je kompanija čija se istorija toliko prepliće sa istorijom jednog grada kao što je slučaj sa „Slobodom“ i Čačkom.

Generacije Čačana radile su iza fabričkih kapija u Jezdini. Iz „Slobode“ su izlazili proizvodi koji su se nekada nalazili u milionima domaćinstava, ali i oni namenjeni tržištima širom sveta. Fabrika je školovala svoje kadrove, gradila stanove, učestvovala u razvoju infrastrukture i decenijama bila jedan od stubova lokalne privrede.

Menjale su se države, tržišta, proizvodni programi i broj zaposlenih. Nestao je civilni program po kojem su nekada bili poznati štednjaci, usisivači i drugi kućni aparati, dok je vojna proizvodnja ponovo postala osnovna delatnost kompanije.

Foto: Reflektor

Ali je ime ostalo isto.

Sedamdeset osam godina nakon početka rada, „Sloboda“ je i dalje jedan od najprepoznatljivijih čačanskih industrijskih brendova i preduzeće čija je istorija u velikoj meri i deo istorije savremenog Čačka.