Arheološka istraživanja Narodnog muzeja Požarevac, započeta 2007. godine, sredstvima Grada Požarevca, pod rukovodstvom muzejskog savetnika Dragane Spasić Đurić , u ovogodišnjoj kampanji su krunisana dokazima o Braničevu kao episkopskom centru.

Dosadašnjim istraženim objektima, kojih je oko dve stotine stambenog, ekonomskog, radioničkog karaktera, priključio se i monumentalni objekat bazilikalnog tipa, tj. episkopska crkva.

Muzejski savetnik, arheolog Dragana Spasić Đurić ističe da se na njegovom istraživanju radilo i tokom 2025. godine, a da su iskopavanja u ovoj godini, podržana dodatnim sredstvima Grada Požarevca, omogućila širenje iskopa u pravcu istoka, gde je otkriven oltarski prostor dimenzija 10 x 10,40 metara, koji se završava apsidom.

POTVRĐENA EPISKOPSKA CRKVA

– Oltarska pregrada, pozicionirana pravilnim žlebovima i pravougaonim udubljenjima za stubiće – nosače, na masivnim  pločama od škriljaca (zelenca),  nalazi se u neposrednoj blizini asfaltnog puta širine oko 5 metara, tako da se centralni  brod – naos ispred oltarskog prostora, nalazi ispod njega. Deo naosa je istražen zapadno od puta, kao i priprata i portal – ostaci ulaza na zapadnoj strani, objašnjava Spasić Đurić i nastavlja priču o novom otkriću:

– U severnom brodu se nalaze ostaci konhe, za koju se pretpostavlja da je krstionica ili kapela, a zapadno od nje je  punozidana, skoro kvadratna konstrukcija, moguće cisterna ili baza zvonika. Na južnoj  strani  istraživanja su limitirana betonskom ogradom porte crkve Sv. Đorđa.

– Pretpostavlja se da je trobrodnog tipa, sa složenim oltarskim prostorom koji osim centralnog, sadrži i bočne prostorije. Površina od ulaza do kraja oltarskog prostora patosana je poliranim masivnim kamenim pločama tamnoplave i tamnocrvene boje, koje podražavaju granit i porfir.

– Dva nivoa podnice svedoče o obnovi, što je potvrđeno i postojanjem dva sloja živopisa. Usled velike frekvencije vernika pod je trpeo oštećenja, jer je na pojedinim mestima popravljan naknadnim ubacivanjem mermernih, verovatno rimskih ploča.

– Sudeći po ostacima fresko maltera, crkva je u celini bila živopisana, a kolorit i kvalitet boja ukazuju na iskusne slikare iz velikih vizantijskih slikarskih centara poput Soluna, Carigrada.

– Delovi srušenih kamenih i mermernih stubova, kolona i pilastara predstavljali su noseće elemente, a fragmenti  arhitektonske plastike svedoče o bogatoj dekoraciji ovog sakralnog zdanja. Bronzani svećnjak, deo bronzanog polijeleja iz dvanaestog i prve polovine trinaestog veka, nađen  u blizini oltarske pregrade, prvobitno je bio smešten u centru glavnog broda i osvetljavao prostor za vreme liturgije.

– Posebno se ističe masivna mermerna šišarka na kvadratnom postolju, reljefno klesana iz jednog komada i postavljena u blizini oltarske pregrade, kao dekor i simbol besmrtnosti i obnove života. Pretpostavlja se da je doneta iz obližnjeg Viminacijuma, ali se ne isključuje mogućnost postojanja rimskog objekta u blizini crkve, a sekundarno korišćenje antičkih spomenika i materijala je česta  pojava u srednjovekovnom crkvenom graditeljstvu.

– Crkva je zidana od pritesanog i lomljenog kamena i opeke, uz upotrebu  krečnog maltera. Malterne fuge od 8-15 centimetara ukazuju na monumentalnost i kvalitet gradnje, a delovi maltera sferične forme na postojanje kupole.

– Na osnovu dosadašnjeg istraženog prostora  dimenzije objekta iznose 31 x 15,5 metara. Profili arheološkog iskopa i neistražene površine sa severne i južne strane indiciraju postojanje bočnih prostora, tako da će se konačne dimenzije znati nakon novih istraživanja.

VELIKI ISTORIJSKI ZNAČAJ

Dragana Spasić Đurić ukazuje na to da se, preliminarno, na osnovu novca, gradnja crkve datuje u vreme Jovana II (1118-1143) i Manojla I Komnina (1143-1180).

– Izgrađena je na starijem srednjovekovnom objektu, koji je takođe bio živopisan, a pretpostavlja se da se radi o starijoj crkvi, iz perioda 10. ili  11. veka, kada je uspostavljena Braničevska episkopija, objašnjava naša sagovornica i dodaje:

– Naime, 1019. godine, u povelji Vasilija II, među episkopima u sastavu autokefalne  ohridske arhiepiskopije pominje se i episkop braničevski, čija je eparhija obuhvatala širok prostor i brojna naselja sa obe strane Morave, a među njima i grad moravski (Dubravica).

– Hrišćanska nekropola od 25 istraženih grobova, formirana pre gradnje crkve, dokazuje sakralni kontinuitet i religijsku energiju ovog prostora, ali  nedostatak priloga onemogućava precizno datovanje.

– Nažalost, crkva je vandalski srušena i opljačkana, a tragovi gorenja ukazuju na dodatna uništenja, zbog čega su otežana definisanja pojedinih površina. Konstruktivni elementi se arheološki detektuju u negativu i temeljnim rovovima, kao što je slučaj sa apsidom. Velike količine građevinskog šuta (preko 500 m3), koje su uklonjene da bi se došlo do osnovnog gabarita, ilustruju veličinu i složenost ovog objekta. Pljačkanja i nedostatak pokretnog inventara otežavaju preciznije hronološko opredeljenje.

– Napadi i pustošenja Mađara tokom 1182. i 1183. godine verovatno su dovela do prvog rušenja, ali obnove podova i živopisa dokazuju da je ona ponovo podinuta i bila u upotrebi i tokom 13. veka.

– Preciznija  hronološka, istorijska i arhitektonska valorizacija uslediće nakon potpune istraženosti ovog monumentalnog crkvenog zdanja, od velikog značaja za istoriju Braničevske episkopije.

R. N.